Cyanethylation of two decahydroquinolone isosters and evaluation of antibacterial properties of new β-aminonitriles

В.А. Дубровский; Н.А. Ибрагимова; К.С. Шойбек; М.Ж. Турмуханова

doi:10.15328/cb2025_42

Декагидрохинолонның екі изостерінің цианэтилирленуі және жаңа β-аминонитрилдердің бактерияға қарсы қасиеттерін бағалау

Авторлар

В.А. Дубровский Жаңа химиялық технологиялар мен материалдар ғылыми-зерттеу институты, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-0925-335X
Н.А. Ибрагимова Инфекцияға қарсы препараттардың ғылыми орталығы, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-1618-900X
К.С. Шойбек Инфекцияға қарсы препараттардың ғылыми орталығы, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0000-0003-0469-1550
М.Ж. Турмуханова Жаңа химиялық технологиялар мен материалдар ғылыми-зерттеу институты, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-1601-0946

DOI:

https://doi.org/10.15328/cb2025_42

Кілттік сөздер:

декагидрохинолиндер, құрылымдық изомерия, N-цианоэтилирлеу, аза-Михаэль реакциясы, бактерияға қарсы белсенділік, Staphylococcus aureus, цитоуыттылық, құрылым-белсенділік арақатынасы

Аннотация

Антимикробтық төзімділіктің өсуіне қарсы күрес мақсатында жаңа бактерияға қарсы агенттерді іздеу аясында декагидрохинолин туындылары ерекше қызығушылық тудырады. Осы жұмыстың мақсаты – декагидрохинолонның екі изомерінің реакциялық қабілеттілігін және олардың негізінде алынған N-цианоэтилирленген туындылардың антимикробтық белсенділігін салыстырмалы зерттеу болды. Нысаналы қосылыстар аза-Михаэль реакциясы арқылы синтезделді, оның барысында стереохимияның реакциялық қабілетке әсері зерттеліп, кеңістіктік тұрғыдан қиын изомер үшін катализатор (Cu(OAc)₂) таңдалды. Антимикробтық белсенділік сұйылту әдісімен сорпа ішінде бағаланды, ал цитоуыттылық MDCK бүйрек жасуша желісінде МТТ-тест арқылы анықталды. Зерттеу нәтижелері бойынша, декагидрохинолин ядросындағы метил тобының орналасуы нуклеофильдік орталықтың кеңістіктік қолжетімділігі мен биологиялық белсенділігін айқындайтын маңызды фактор болып табылады. Изостер, N-(2’-цианоэтил)-2a-метил-4-кетодекагидрохинолин, грамоң Staphylococcus aureus штаммына қатысты таңдамалы бактерицидтік белсенділік көрсетті (МИБ = 5 мг/мл), ал оның 10-метилмен алмастырылған аналогы белсенділік көрсетпеді. Атап кету маңызды – белсенді қосылыс төмен цитоуыттылық деңгейін көрсетті (ЦТК₅₀ > 0,8 мг/мл), бұл оның нефроуыттылығының қолайлы профилін білдіреді. Алынған деректер 2-метил-4-кетодекагидрохинолин фрагментін таңдамалы бактерияға қарсы агенттерді мақсатты жобалауға арналған перспективті құрылымдық негіз ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Авторлардың биографисы

В.А. Дубровский, Жаңа химиялық технологиялар мен материалдар ғылыми-зерттеу институты, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

Жаратылыстану ғылымдарының магистрі, кіші ғылыми қызметкер, Жаңа химиялық технологиялар мен материалдар ғылыми-зерттеу институты, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан, e-mail: vlad.dubrovskiy.2001@mail.ru

Н.А. Ибрагимова, Инфекцияға қарсы препараттардың ғылыми орталығы, Алматы, Қазақстан

Биология ғылымдарының кандидаты, Фармакология және токсикология зертханасының меңгерушісі, Инфекцияға қарсы препараттардың ғылыми орталығы, Алматы, Қазақстан, e-mail: nailya.73@mail.ru

К.С. Шойбек, Инфекцияға қарсы препараттардың ғылыми орталығы, Алматы, Қазақстан

Кіші ғылыми қызметкер, Инфекцияға қарсы препараттардың ғылыми орталығы, Алматы, Қазақстан, e-mail: karinavas12345@gmail.com

М.Ж. Турмуханова, Жаңа химиялық технологиялар мен материалдар ғылыми-зерттеу институты, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

Химия ғылымдарының докторы, профессор, бас ғылыми қызметкер, Жаңа химиялық технологиялар мен материалдар ғылыми-зерттеу институты, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан, e-mail: t_mirgul@mail.ru

Библиографиялық сілтемелер

1. Larsson DGJ, Flach C-F (2022) Nat Rev Microbiol 20:257–269. http://doi.org/10.1038/s41579-021-00649-x

2. Davies J, Davies D (2010) Microbiology and Molecular Biology Reviews 74:417–433. http://doi.org/10.1128/MMBR.00016-10

3. Donadio S, Maffioli S, Monciardini P, Sosio M, Jabes D (2010) J Antibiot (Tokyo) 63:423–430. http://doi.org/10.1038/ja.2010.62

4. Livermore DM (2004) Clinical Microbiology and Infection 10:1–9. http://doi.org/10.1111/j.1465-0691.2004.1004.x

5. Rusu A, Moga I-M, Uncu L, Hancu G (2023) Pharmaceutics 15:2554. http://doi.org/10.3390/pharmaceutics15112554

6. Harrison T (1996) Contemporary Organic Synthesis 3:259. http://doi.org/10.1039/co9960300259

7. Dinodia M (2023) Mini Rev Org Chem 20:735–747. http://doi.org/10.2174/1570193X19666211231101747

8. Ferreira M-JU (2022) Molecules 27:1347. http://doi.org/10.3390/molecules27041347

9. Pelss A, Koskinen AMP (2013) Chem Heterocycl Compd (N Y) 49:226–240. http://doi.org/10.1007/s10593-013-1239-8

10. Bai DL, Tang XC, He XC (2000) Curr Med Chem 7:355–374. http://doi.org/10.2174/0929867003375281

11. Wang W, Ma F, Cheung YT, Zeng G, Zhou Y, Chen Z, et al. (2023) J Med Chem 66:11201–11215. http://doi.org/10.1021/acs.jmedchem.3c00659

12. Liu J-S, Zhu Y-L, Yu C-M, Zhou Y-Z, Han Y-Y, Wu F-W, et al. (1986) Can J Chem 64:837–839. http://doi.org/10.1139/v86-137

13. Babu M, Pitchumani K, Ramesh P (2012) Eur J Med Chem 47:608–614. http://doi.org/10.1016/j.ejmech.2011.10.045

14. Macfoy C, Danosus D, Sandit R, Jones TH, Garraffo HM, Spande TF, et al. (2005) Zeitschrift für Naturforschung C 60:932–937. http://doi.org/10.1515/znc-2005-11-1218

15. Scotti C, Barlow JW (2022)Nat Prod Commun. http://doi.org/10.1177/1934578X221099973

16. Egelkamp R, Zimmermann T, Schneider D, Hertel R, Daniel R (2019) Front Environ Sci 7:103. http://doi.org/10.3389/fenvs.2019.00103

17. Sokolov DV, Litvinenko GS, Khludneva KI (1959) Russ J Gen Chem 29:1112-1122. (In Russian)

18. Litvinenko GS, Khludneva KI, Sokolov DV, Yalovenko EG, Volzhenina TB (1979) Izv Akad Nauk Kaz SSR Ser Khim 5:51-56. (In Russian)

19. Rulev AY (2011) Russian Chemical Reviews 80:197–218. http://doi.org/10.1070/RC2011v080n03ABEH004162

20. Suminov SI, Kost AN (1969) Russian Chemical Reviews 38:884–899. http://doi.org/10.1070/RC1969v038n11ABEH001860

21. Turmukhanova M, Chernykh V, Ospanov M, Kelzhanova N, Mukhanbetkaliev A (2012) Chemical Bulletin of Kazakh National University 65(1):428–432. (In Russian)

22. Vulfson NS, Zaikin VG, Mikaya AI (1986) Mass-spektrometriya organicheskikh soedinenii. Khimiya, Moscow. (In Russian)

23. Krauß J, Hornacek M, Müller C, Staudacher V, Stadler M, Bracher F (2015) Sci Pharm 83:1–14. http://doi.org/10.3797/scipharm.1409-13

24. França FD, Ferreira VS, de Oliveira SK, de Oliveira ACF, de Melo LC, et al. (2015) Journal of Cellular Biochemistry 116(12): 2736-2747. http://doi.org/10.1002/jcb.25206

Жүктелулер

PDF (English)

Жарияланды

2025-12-30

Как цитировать

Дубровский, В., Ибрагимова, Н., Шойбек, К., & Турмуханова, М. (2025). Декагидрохинолонның екі изостерінің цианэтилирленуі және жаңа β-аминонитрилдердің бактерияға қарсы қасиеттерін бағалау. ҚазҰУ хабаршысы. Химия сериясы, 117(4), 4–12. https://doi.org/10.15328/cb2025_42

Сілтемені жүктеу

Шығарылым

Том 117 № 4 (2025): Вестник КазНУ. Серия химическая

Бөлім

Органикалық химия және полимер химиясы

Лицензия

Бұл жұмыс бойынша лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial-NoDerivatives» («Атрибуция — Коммерциялық емес пайдалану — Без производных произведений») 4.0 Бүкіләлемдік қол жетімді.

Авторлар өз жұмыстарының авторлық құқықтарын сақтайды және Creative Commons Attribution License (CC BY-NC-ND 4.0) шарттарымен лицензиялау арқылы журналға осы жұмысты алғаш рет жариялау құқығын береді. Бұл басқа адамдарға жұмыстың авторын көрсете отырып және осы журналдағы бастапқы басылымға сілтеме жасау арқылы таратуға мүмкіндік береді.