«ҚазҰУ хабаршысы. Химия сериясы» (ISSN 1563-0331, eISSN 2312-7554, қысқартылған атауы: Chem. Bull. Kaz. Nat. Univ.) — 1992 жылдан шыға бастаған, жоғары сапалы түпнұсқа ғылыми мақалаларды жариялайтын ашық қолжетімді (open-access) журнал (жылына 4 нөмір). Вестник химияның барлық салаларын, соның ішінде пәнаралық химия бағыттарын қамтиды. Журнал халықаралық деңгейге шығуды мақсат етеді. Оның құрамында халықаралық Редакциялық алқа жұмыс істейді және журнал әлемнің түкпір-түкпірінен келген авторлар үшін ашық. Біздің журналда жарияланудың артықшылықтары: Көптеген дерекқорларда индекстелуі (CAS, CrossRef, Web of Science) мақалаңызды іздеп табуды жеңілдетеді; Мақалаңыздың толық мәтініне тегін қол жеткізу (оқырмандар санының көп болуы = көбірек дәйексөз алу және h-индексінің жоғарылауы); Білікті сарапшылардың мақаланы рецензиялауы оның жалпы сапасын жақсартады және нәтижелеріңізді басқа ғалымдардың қолдану ықтималдығын арттырады; Жылдам жариялау қарқыны – мақала қабылданғаннан кейін бір апта ішінде DOI нөмірімен онлайн режимінде пайда болады, ал нөмір мен беттері көрсетілген түпкілікті жарияланым орташа есеппен 2 апта ішінде шығады. Мақаланы тапсырғаннан бастап жарық көргенге дейінгі жалпы уақыт – 10 апта; Журналдың сапасы мен рейтингін арттыру бағытындағы Редакциялық топтың үздіксіз және белсенді жұмысы.
Authors retain copyright and grant the journal right of first publication with the work simultaneously licensed under a Creative Commons Attribution License (CC BY-NC-ND 4.0) that allows others to share the work with an acknowledgement of the work's authorship and initial publication in this journal.
Сілтілі және қышқылды орталардағы суперконденсаторларға арналған көпқабатты Ti₃C₂Tₓ MXene материалын кешенді зерттеу
Көпқабатты Ti3С2Tx MXene Ti3AlC2 MAX-фазасынан фторсутек қышқылымен өңдеу және кейіннен жұмсақ шайқау арқылы қабаттарын ажырату әдісімен синтезделді. Нәтижесінде қабатаралық арақашықтығы шамамен 1,2-1,3 нм болатын жақсы сақталған қабатты құрылым алынды. Құрылымдық және спектроскопиялық талдаулар алюминий қабаттарының тиімді жойылғанын және аккордеон тәрізді морфологиясы бар функционалданған MXene қабаттарының түзілгенін растады. Электрохимиялық қасиеттері сілтілі және қышқылды электролиттерді пайдалана отырып, симметриялы екі электродты ұяшықтарда жүйелі түрде зерттелді. MXene негізіндегі электрод сілтілі ортада циклдік вольтамперограммалардың квазитікбұрышты пішінін және симметриялы заряд–разряд қисықтарын көрсетті, бұл зарядтың негізінен сыйымдылық механизмі арқылы жинақталатынын, процестің жақсы қайтымдылығын және жоғары жылдамдықтық сипаттамаларын дәлелдейді. Ең жоғары меншікті сыйымдылық пен тұрақтылық 6 М KOH ерітіндісінде байқалып, төмен сканерлеу жылдамдықтарында шамамен 70-72 Ф/г мәніне жетті. Бұл жоғары иондық өткізгіштікке, заряд тасымалдау кедергісінің төмендеуіне және иондардың жылдам диффузиясына байланысты болып, электрохимиялық импеданстық спектроскопия (EIS) нәтижелерімен де расталды. Ал қышқылды электролитте циклдік вольтамперограммалардың бұрмалануы және поляризацияның артуы байқалды, бұл заряд тасымалдау кинетикасының баяулауын және диффузиялық шектеулердің бар екенін көрсетті. Алынған нәтижелер заряд жинақтау механизмдерін анықтауда электролиттің химиялық табиғатының шешуші рөл атқаратынын көрсетеді және көпқабатты Ti3С2Tx MXene материалының концентрлі сілтілі электролиттердегі суперконденсаторлар үшін жоғары әлеуетке ие екенін дәлелдейді.
Авторлық құқық (c) 2026 Zh.A. Supiyeva, A.B. Tugelbayeva, B. Balgabayeva, F. Sultanov https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Мезокеуекті материалдарды қолдану арқылы ароматты көмірсутектерді гидрлеу процесіне дибензотиофеннің әсері
Бұл жұмыста мезокеуекті Al-HMS алюмосиликаттарына негізделген бифункционалды катализаторлардың қатысуымен ароматты көмірсутектердің гидрленуіне дибензотиофеннің әсері зерттеледі. Әртүрлі 10-нан 70-ке дейінгі әртүрлі Si/Al қатынасы бар мезокеуекті алюмосиликат материалдары синтезделіп, Ni-Mo-Al-HMS-H-бентонит катализаторлары үшін тасымалдағыш ретінде пайдаланылды. Алынған материалдардың физика-химиялық қасиеттері ICP-OES, төмен температуралы азот физикалық адсорбциясы, рентген дифракциясы, FTIR спектроскопиясы және адсорбцияланған пиридиннің FTIR спектроскопиясы арқылы сипатталды. Каталитикалық белсенділік 2-метилнафталин мен н-гексадеканның модельді қоспасының 220-300°C температура диапазонында 6 МПа H2 қысымында гидрлеу реакциясында бағаланды. Бренстед және Льюис қышқыл орталықтарының оңтайлы мөлшеріне байланысты Si/Al қатынасы 10 болатын катализатор мақсатты өнім, 2-метилдекалин үшін жоғары конверсия мен селективтілікті қамтамасыз ететіні анықталды. Дибензотиофенді қосу катализатордың активті орталықтарының күкіртпен улануына байланысты конверсия мен селективтілікті төмендететіні, сондай-ақ оңтайлы процесс температурасын 240-тан 260°C-қа дейін өзгертетіні көрсетілді. Бұл нәтижелер мезокеуекті алюмосиликаттардың қышқылдық қасиеттерінің ароматты қосылыстарды гидрлеу және гидротазартудағы маңызды рөлін растайды.
Авторлық құқық (c) 2026 A. Abdrassilova, G. Vassilina, K. Abdildina, T. Abildin https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Көмірсутек қоспаларының термокаталитикалық ыдырауы нәтижесінде түзілетін сұйық өнімдердің химиялық құрамын анықтау
Жұмыста әртүрлі текті көміртекқұрамды қалдықтардың, атап айтқанда Құлан кен орнының көмір шаңы, полиэтилен және полипропилен негізіндегі пластмасса қалдықтары, мақта майын өндірудің соапстогынан бөлінген госсиполды шайыр, сондай-ақ «Petro Kazakhstan Oil Products» (Шымкент қ.) мұнай өңдеу зауытының мұнайшламын бірге пиролиздеу процестеріне кешенді эксперименттік зерттеу нәтижелері ұсынылған. Тәжірибелер 500-700 °C температура аралығында атмосфералық қысымда инертті (N₂) және әлсіз қышқылдық (CO₂) газдық ортада жүргізілді. Экстракциялық әдістерді қолдану арқылы пиролиздің сұйық өнімдері фракциялық бөлініп, олардың компоненттері сәйкестендірілді. Газдық ортаның табиғаты мен процесс температурасы майлы, шайырлы, асфальтенді фракциялар мен ерімейтін заттардың шығымы мен арақатынасына шешуші әсер ететіні анықталды. Жеке қалдықтар мен олардың қоспаларын (1:1:1:1) бірге термокаталитикалық ыдырату кезінде асфальтендердің төмен мөлшерінде майлар мен шайырлар басым болатын сұйық өнім түзілетіні көрсетілді. Сопиролиздің айқын синергетикалық әсері анықталды, ол госсиполды шайырдың полифенолды құрылымдары мен май қышқылдарының деструкциясы нәтижесінде сутегінің түзілуімен байланысты, бұл өз кезегінде көмір шаңы мен полимерлік қалдықтардың термиялық ыдырауы кезінде түзілетін белсенді көмірсутек радикалдарын тұрақтандыруға ықпал етеді. Нәтижесінде олефиндер, ароматты көмірсутектер және шайырлы қосылыстар түзілуімен жүретін екіншілік синтез реакциялары жылдамдап, температура жоғарылаған сайын сұйық өнімдердің фракциялық құрамы майлардың үлесі арту жағына қарай қайта бөлінеді. Хромато-масс-спектрометриялық талдау көпкомпонентті қоспаны сопиролиздеу кезінде негізгі қосылыстар кластары бойынша біркелкі таралған көмірсутекті өнімдердің түзілетінін көрсетті, бұл әртүрлі көміртекқұрамды қалдықтарды кешенді қайта өңдеудің аталған тәсілінің перспективалы екенін дәлелдейді.
Авторлық құқық (c) 2026 Авторлар https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Концентрациясы төмен аммиак орталарын қолдана отырып, қолданыстан шыққан ЛИА-дан литий және ауыспалы металдарды тұрақты гидрометаллургиялық бөліп алу
Литий-ионды аккумуляторларды (ЛИА) қолданудың экспоненциалды өсуі қалдықтар көлемінің алдағы күрт артуы мәселесін шешу үшін экологиялық қауіпсіз қайта өңдеу технологияларын әзірлеуді талап етеді. Бұл зерттеуде төмен концентрациялы аммиак жүйесін қолдана отырып, пайдаланылған NMC/LCO катодтық материалдарынан маңызды металдарды (Li, Ni, Co) бөліп алудың жаңа, тұрақты гидрометаллургиялық тәсілі ұсынылған. Аммиактың жоғары концентрацияларына (4-6 М) негізделген дәстүрлі әдістерден айырмашылығы, бұл жұмыста оксидтік матрицаның ыдырауын жеңілдету үшін тотықсыздандырғыш ретінде натрий сульфитін (Na2SO3) қолдана отырып, аммоний сульфатымен буферленген небәрі 0,5 М NH4OH қолдану арқылы металдарды тиімді шаймалау мүмкіндігі көрсетілген. Жүйелі оңтайландыру және термодинамикалық талдау барысында процестің оңтайлы параметрлері анықталды: рН 10,5 және 80 °C температурада 0,5 М NH4OH, 0,273 М (NH4)2SO4 және 0,8 М Na2SO3. Бұл жағдайларда жүйе Ni үшін 99,6%, Li үшін 96,4% және Co үшін 89,1% шаймалау тиімділігіне қол жеткізді. Әзірленген процестің ерекшелігі – марганецтің ішінара ерімеуі; қышқылдық шаймалаудан айырмашылығы, бұл әдіс марганецтің 76%-ын қатты қалдықта сақтайды, бұл мақсатты компоненттерді тазарту және бөліп алудың кейінгі сатыларын айтарлықтай жеңілдетеді. Ұсынылған әдіс дәстүрлі аммиак схемаларымен салыстырғанда аммиакты тұтынуды сегіз есеге азайтуды қамтамасыз етеді, бұл қайта өңдеу процесінің операциялық шығындарын да, көміртегі ізін де айтарлықтай төмендетеді.
Авторлық құқық (c) 2026 Artur Grigoryev, Saken Abdimomyn, Mikhail Simonov, Fyodor Malchik https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Электр көліктерінің жаппай таралуы пайдаланылған литий-ионды аккумуляторлардың көп жиналуына алып келуде, оларды кәдеге жарату немесе қайта пайдалану алдында сұрыптау
қажет. Өмірлік циклінің соңына (EoL) жеткен аккумуляторларды тиімді сұрыптау үшін жекелеген элементтердің жарамдылық күйін бағалай алатын жылдам әрі бұзбайтын диагностикалық әдістер талап етіледі. Осы зерттеуде электрохимиялық импеданстық спектроскопия негізінде жедел диагностика тәсілі ұсынылады. Қатаң континенталды климат жағдайында пайдаланылған 10S6P конфигурациялы самокат батарея блогының мысалында алмастыру эквивалентті сызбасының параметрлері – омикалық кедергі, заряд тасымалдау кедергісі және тұрақты фазалы элементтердің дәрежелік көрсеткіштері – деградацияның блогішілік біркелкі еместігін айқындауға және элементтерді қайта пайдалану жарамдылығы бойынша жіктеуге мүмкіндік беретіні көрсетілді. Талдау екі ерекше деградация үлгісін анықтады: батареяны басқару жүйесінің ақауымен байланысты локалды критикалық разряд және термоциклдік жүктемелер салдарынан шеткі элементтердің жеделдетілген ескіру градиенті. Зерттелген блок элементтерінің 80%-ы second-life сценарийлерінде қолдануға мүмкіндік беретін сипаттамаларын сақтайтыны, ал 10%-ы қайтымсыз деградация белгілерін көрсетіп, дереу қайта өңдеуге жіберілуі тиіс екені анықталды. Алынған нәтижелер импеданстық спектроскопияның циркулярлы экономика тұжырымдамасы аясында EoL-аккумуляторларды жоғары өнімділікпен сұрыптаудың перспективалы құралы екенін растайды.
Авторлық құқық (c) 2025 Авторлар https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Thymus crebrifolius Klok. сығындының антиоксиданттық белсенділігін вольтамметриялық зерттеу экстракциясы
Ағзадағы тотығу процестері тотығу стресс синдромының негізгі механизмдерінің бірі болып табылады. Белсенді оттегі түрлері липидтердің асқын тотығуымен, ақуыздардағы мутагендік өзгерістермен және жасушалық метаболизмнің бұзылуымен жүретін бос радикал патологияларының дамуында шешуші рөл атқарады. Құрғақ тимьян сығындысының антиоксиданттық белсенділігін вольтметрия көмегімен аскорбин қышқылымен салыстырғанда зерттеу қызықты. Тимьян (Thymus crebrifolius Klok.) сығындысы бақылау ерітіндісімен салыстырғанда қалпына келтіру тоғының өзгеруіне негізделген 1,36 ± 0,06 антиоксиданттық белсенділік коэффициентін көрсететіні көрсетілді. Зерттеу кезінде ультрадыбыстық экстракция арқылы алынған тимьян сығындысының 40% сулы-спирт ерітіндісі қолданылды. Экстракция өсімдіктің жоғарғы бөлігінен (жапырақтар, жас өскіндер, гүлдер) бөлме температурасында, 40 кГц екі рет 30 минут бойы жүргізілді. Алынған деректер тимьян сығындысында айқын антиоксиданттық белсенділіктің болуын көрсетеді, бұл оның тотықсыздануға электрохимиялық реакциясымен расталады. Алайда, аскорбин қышқылымен салыстырғанда белсенділік төмен болды, бұл фенолдық қосылыстардың төмен концентрациясына немесе сығындының күрделі матрицасына байланысты болуы мүмкін.
Авторлық құқық (c) 2026 A.M. Akhmetalimova, S.K. Kabieva, G.N. Musina, G.A. Erkinova, R.K. Zhaslan, D.K. Kuandykov, E.V. Sitdikova, F.B. Khamkhoeva https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Сутегінің полимерлік донорын пайдалана отырып модельді полиароматтық жүйенің (бензотиофен-фенантрен) каталитикалық деструкциясы
Жұмыста "Qarmet" АҚ конвертер цехының шлагынан алынған темір және титан құрамды катализдік қоспалардың модельдік қоспаның термиялық деструкциясына әсері зерттелді. Сутек доноры ретінде полимерлі материал – полиэтилен қолданылды. Фенантрен мен бензотиофеннен тұратын қоспаның полиэтилен және темір мен титан негізіндегі катализдік қоспалар қатысында термиялық деструкциясы термогравиметриялық талдау әдісімен зерттелді. Коутс–Редферн әдісі бойынша модельденген аталған органикалық жүйелердің ыдырауы олардың термокинетикалық сипатын дәл көрсететіні және тәжірибелік деректерді статистикалық өңдеу кезінде тұрақты нәтижелер беретіні көрсетілді. Катализдік қоспалар зерттелген жүйелердің термиялық ыдырау және деструкция процестерінің кинетикасына елеулі әсер етеді. Титан құрамды катализатор реакцияның энергетикалық тосқауылын, яғни белсендіру энергиясын айтарлықтай төмендететіні, ал темір құрамды катализатор кинетикалық параметрлердің жоғары қайталанғыштығы мен тұрақтылығын қамтамасыз ететіні анықталды. Термодеструкция процесін дұрыс сипаттау үшін D3 (үш өлшемді диффузия) моделін қолдануға жарамдылығы анықталды, сондай-ақ эксперименттік флуктуацияларды есепке алуда Монте-Карло әдісінің сенімділігі дәлелденді. Сонымен қатар, катализаторларды енгізу деструкция кинетикасын айтарлықтай өзгертетіні анықталды: титан құрамды катализатор белсендіру энергиясын төмендетсе, темір құрамды катализатор тәуелсіз тәжірбиелер қатарында анықталатын кинетикалық параметрлердің ең жоғары қайталануын қамтамасыз етеді.
Авторлық құқық (c) 2026 A. Tusipkhan, K.K. Yessenbayeva, A.Zh. Sarsenbekova, Z.B. Akanova, N.Zh. Balpanova, M.I. Baikenov https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Дизель отынын экстракциялауға арналған глицерин негізіндегі жаңа терең эвтектикалық еріткіштер
Коммерциялық дизель отындарын деароматтандыру, денитрификациялау және тотығулы күкіртсіздендіру процестері глицерин негізіндегі терең эвтектикалық еріткіштерді (DES) қолдану арқылы зерттелді. Сұйық–сұйық экстракция процестерінің оңтайлы шарттары бөлме температурасы мен 90°C және араластыру уақыты 3 сағат ретінде таңдалды. Тазарту процестерінде экстрагенттер ретінде аммоний хлориді-глицерин, триэтиламмоний ацетаты–глицерин және холин хлориді-глицерин қолданылды. Деароматтандыру және денитрификация процестері үшін дизель-DES көлемдік қатынасы 1:1 болды. Тотығулы күкіртсіздендіру үшін дизель-DES-H₂O₂ көлемдік қатынастары 1:1:2 құрады. ODS процесінде тотығу агенті ретінде H₂O₂ таңдалды. Бөлу процестеріне дейін және кейін пайдалану қасиеттері ASTM стандарттарына сәйкес зерттеліп, коммерциялық дизель отынымен салыстырылды. Барлық бөлу процестері газ хроматографиясы және ¹H ЯМР әдістерімен бақыланды. ЯМР талдауының нәтижелері бойынша, NH4Cl/6Glycerol + H₂O₂ және ChCl/6Glycerol тазартылған дизель үлгілерінен алкил ароматты, нафтендік және гетероатомды қосылыстарды жоюда ең тиімді экстрагенттер болып анықталды. Бөлу процесі GC әдісімен де бақыланды.
NdMg2NiMnO6 неодим және магний қос никелит манганитінің синтезі және оны рентгендік тұрғыдан зерттеу
Перовскит манганиттері-бұл үлкен магниттік қарсылық және магнетокалориялық әсер сияқты ерекше физикалық қасиеттері бар материалдардың маңызды класы. Олар перовскит құрылымына ие және оларды AMnO₃ жалпы формуласымен сипаттауға болады, мұндағы А сирек жер немесе сілтілі металл, ал Mn марганец. Сирек жер манганитінің құрамына допанттарды енгізу жартылай өткізгіштердің қасиеттерін жақсартудың тиімді әдісі бола алады. Бұл жұмыстың мақсаты NdMg2NiMnO6 құрамды жаңа неодим мен магний никель-манганитін синтездеу және оны рентгенографиялық тұрғыдан зерттеу болып табылады. Керамикалық технология әдісімен NdMg2NiMnO6 құрамды неодим мен магнийдің жаңа никелит-манганиті синтезделді. Сәйкестендіру рентгенофазалық әдісімен жүзеге асырылады. Индицирлеу негізінде NdMg2NiMnO6 кубтық сингонияда келесі тор параметрлерімен кристалданатыны анықталды а=10,056 ± 0,067 Å; Z=4; Vo=4139,39 ± 0,20 Å3; Voэл.ұя.=1034,85 ± 0,02 Å3, ρрент.=2,5824; ρпикн. = 2,4970 ± 0,052 г/см3. Құрылымның тұрақтылығының критерийі болып табылатын t = 0.90 төзімділік факторы есептелді. Зерттеліп отырған никелит манганитінің ИҚ спектрлері алынды. Алынған нәтижелер осы қосылыстың термодинамикалық, электрофизикалық қасиеттерін зерттеу бойынша одан әрі жұмыс істеуге қызығушылық тудырады және бейорганикалық материалтану ғылымында перспективалы физика-химиялық қасиеттері бар ұқсас заттарды алу үшін, сондай-ақ рентгенографиялық сипаттамалары бойынша іргелі деректер банктеріне жүктеу үшін бастапқы ақпараттық массивтер ретінде пайдаланылуы мүмкін.
Көмірқышқыл газы атмосферасындағы кокс ұсақ-түйегін белсендіру арқылы алынған сорбенттердің физика-химиялық қасиеттерін зерттеу
Жұмыста "Шұбаркөл Көмір" АҚ (Қарағанды қ.) кокс-химия өндірісінің көміртекті материалдарының өтімділігі төмен фракцияларынан белсендірілген көмір алу мүмкіндігі зерделенді. Көмір сорбентін алу үшін өлшемі ≤ 10 мм кокс ұсақ-түйегі ұсақталып, 2-5 мм фракция алу үшін електен өткізілді. Алынған фракция 700-900°C температурада көмірқышқыл газының қатысуымен және 60-180 мин активтендіру уақытымен тәжірибелік қондырғыда белсендірілді. Максималды сорбциялық қабілетке 800°C температурада және 180 мин белсендіру уақытында қол жеткізілетіні анықталды. Бұл жағдайда йод (56,73%) және метилен көк (100 мг/г) бойынша максималды сорбциялық сыйымдылыққа қол жеткізіледі. БЭТ әдісі бойынша азотты төмен температурада адсорбциялау әдісімен сорбенттің меншікті беті анықталды, ол 446,8±4,4 м2/г құрады. изотерманың адсорбциялық және десорбциялық тармақтарын талдау алынған сорбенттердің мезопоралық құрылымын көрсетті. Шығатын газдардың құрамын зерттеу сутегі, көміртегі оксиді, көмірқышқыл газы және азоттың болуын көрсетті. Қалдық активтендіру өнімдерінің газ құрамын талдау СО-ның айтарлықтай құрамын (51,52%) анықтады, бұл CO2 көмірқышқыл газын белсендіру процесінде Кокс ұсақ-түйегінің терең термиялық модификациясын көрсетеді.
Мұнай ұңғымаларының сулануын төмендету үшін акрил мономерлері негізіндегі алдын ала қалыптасқан дисперсті гельдерді синтездеу және зерттеу
Мұнай өндіру кезінде жиі кездесетін айтарлықтай үлкен көлемдегі судың шығуы, әсіресе мұнай қабаттарында бірқатар экологиялық және техникалық мәселелерді тудырады. Бұл мәселені шешудің бір жолы — полимерлі гельдерді тығындаушы агенттер ретінде пайдалану. Бұл мақалада тігілген агент ретінде N,N-метиленбисакриламидті қолдану және гибридті композиттік гидрогельді алу үшін бентонит қосу арқылы акриламид негізіндегі гидрогель бөлшектерін синтездеу әдісі сипатталған. ИҚ-фурье спектроскопиясының деректері акриламид негізіндегі гидрогельдің түзілуін растады. Гидрогельдердің ісіну қабілеті композиция құрамындағы компоненттер концентрациясының өзгеруіне байланысты зерттелді. Сондай-ақ, ісіну қабілеті ортаның температурасына, минералдануына және қышқылдығына байланысты бағаланды. Нәтижелер зерттелген гидрогель бөлшектерінің ерекше ісіну қабілеті мен жоғары механикалық беріктікке ие екенін көрсетеді. Термогравиметриялық талдау гидрогель бөлшектерінің 200°C-қа дейінгі температурада тұрақтылығын көрсетеді. Бұл бөлшектер сенімді герметик ретінде қызмет ете алатыны анық. Олар жылу мен тұз әсеріне жоғары төзімділік, сондай-ақ қышқылды және сілтілі жағдайларда тұрақтылық танытады. Осы жұмыста қарастырылған физика-химиялық қасиеттерді ескере отырып, гидрогель бөлшектерін үнемді герметизациялаушы агент ретінде пайдалануға болады.
Авторлық құқық (c) 2026 Authors https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Алтын минералдарының флотациясына ксантогенаттың ішінара тотығуының әсері
Алтын минералдарының жұқа кластарымен жоғалуы қазіргі флотация технологиясының өзекті мәселесі болып қала береді. Темір сульфидтерімен (пирит, арсенопиритпен) байланысты алтын минералдарын сульфгидрил жинағыштарды қолдану арқылы бөліп алуға болады. Өздеріңіз білетіндей, темір сульфидтерінің максималды флотациясы олардың бетінде ксантогенат пен диксантогенид бір уақытта болған жағдайда байқалады. Жұмыстың мақсаты амил калий ксантогенатының (АКс) ішінара тотығуының алтынқұрамды сульфидті кенді флотациялық байыту тиімділігіне әсерін зерттеу болып табылады. Құрамында ксантогентат пен диксантогенид бар жинағышты алу үшін, калий амил ксантогенаты ерітіндісінің ішінара тотығуы үшін турбофлотациялық генераторды қолдануы ұсынылады. Құрамында сульфидті алтын бар кенді, АКс және АКс + АКстотығү жинағыштардың қолдану арқылы сынауда, ксантогенаттың диксантогенидке ішінара тотығуы флотацияның технологиялық көрсеткіштерін жақсартатынын көрсетті.. Ксантогенаттың ішінара тотығуы флотация қалдықтарындағы алтынның мөлшері 0,48-ден 0,32 г/т-ға дейін төмендеген кезде алтынның бөліп алу дәрежесін 83,8-ден 89,3% - ға дейін арттыруға мүмкіндік береді. Турбофлотациялық генератор флотация қалдықтарындағы алтынның мөлшері 0,31-ден 0,24 г/т-ға дейін төмендеген кезде алтынның бөліп алу дәрежесін 89,2-ден 91,7% - ға дейін арттыруға мүмкіндік береді.
Флуоресцентті таңбаланған хитозан мен полиакрил қышқылынан интерполиэлектролиттік комплексінің синтезі
Осы зерттеуде алғаш рет орман топырағына полимерлер мен интерполиэлектролиттік комплекстің (ИПЭК) ену тереңдігін және олардың шайылуға төзімділігін зерттеу үшін флуоресцентті таңбаланған хитозан мен полиакрил қышқылының (ПАҚ) үлгілері синтезделді. Флуоресцентті таңбаланған полимерлер мен ИПЭК синтезі флуоресцеин изотиоцианаты (FITC) және флуоресцеинамин (FA) қолданылған ерітінділерді араластыру әдісімен жүргізілді. Синтезделген өнімдердің құрамын анықтау және құрылымын зерттеу үшін ИК-спектроскопия әдісі қолданылды. Алынған ИПЭК-тің оңтайлы мольдік құрамы [Хитозан]:[ПАҚ] = [1:9] екені гравиметриялық әдіспен расталды. Реовискозиметриялық әдіспен хитозанның псевдопластикалық ағым қасиеті, ал ПАҚ пен ИПЭК-тің дилатантты ағым қасиеті анықталды. Зертханалық модельдік тәжірибелер жағдайында топырақ-полимер құрылымдарының механикалық беріктігі мен эрозияға қарсы тұрақтылығы зерттелді. Топырақты ИПЭК-пен өңдеу нәтижесінде топырақ бетінде қорғаныс қабілеті бар топырақ-полимерлі қабықша түзіліп, жел эрозиясына төзімділікті 93%-ға дейін, ал су эрозиясына – 90%-ға дейін арттырды және топырақ бөлшектерінің механикалық беріктігін 13 есеге ұлғайтты. Зерттеу нәтижелері ИПЭК-тің жеке полимерлерге қарағанда шайылуға жоғары төзімділігін растайды, сондықтан бұл оны эрозия жағдайында топырақты құрылымдау және тұрақтандыру үшін қолдануына тәжірбиелік маңызы зор.
Казкаинның жаңа биологиялық белсенді аналогтарыныңсинтезі және олардың қасиеттері
Зерттеу анестетикалық және антиаритмиялық Казкайн препаратының жаңа құрылымдық аналогтарын синтездеуге және фармакологиялық бағалауға бағытталған. 1-(2-Этоксиэтил)-4-оксопиперидин негізіндегі пропилацетилен спиртін фторбензоилхлоридтермен ацилдеу арқылы оның негізінде 2 жаңа туынды синтезделді. Биологиялық скрининг жүргізу мақсатында бұл қосылыстардың циклодекстринмен кешендері алынды. Аталған кешендердің миелостимуляциялық белсенділігін зерттеу нәтижесінде олардың бірі — атап айтқанда, 3-фторбензоилокси туындысы жоғары миелостимуляциялық әсерді көрсетті, әсіресе лейкопоэз мен тромбопоэзді ынталандыруға қатысты. Бұл β-циклодекстринмен кешен қосылыс лейкоциттер мен тромбоциттер пролиферациясының айтарлықтай стимуляциясы жалпы лейкоциттер санының айтарлықтай жоғарылауымен және гранулоцитар мен лимфоциттердің қалпына келуі жақсарғанын көрсетті. Бұл нәтижелер синтезделген қосылыстардың фармакологиялық қолдану үшін, әсіресе гемопоэзді ынталандыру және миелосупрессиядан қорғау үшін маңызды әлеуеті бар екенін көрсетеді. Сонымен қатар кванттық-химиялық есептеулері орто- және мета-фторбензоилхлоридтердің реакцияға қабілеттілігі жоғары екенін жүргізілген реакциялардың синтез нәтижесінде алынған өнімдердің жоғары шығымдылығымен (94% және 89%) расталғанын көрсетті.
Таңқурай (Rubus idaeus) жеміс сығындысының фитохимиялық талдауы және клиникалық изоляттардан алынған грам-теріс көп дәріге төзімді бактерияларға қарсы белсенділігі
Микробтық инфекцияларға қарсы негізгі терапия – антибиотиктерді қолдану. Алайда антибиотиктерді шамадан тыс қолдану мульти-резистентті штамдардың пайда болуы мен таралуының негізгі факторына айналды. Біздің жұмысымыздың мақсаты – таңқурай жемістері қою сығындысының фитохимиялық құрамын зерттеу, сондай-ақ клиникалық мульти-резистентті A. baumannii, P. aeruginosa, K. pneumoniae және E. cloacae штамдарына қарсы in vitro және in silico бактерияға қарсы белсенділігін зерттеу. Биологиялық белсенді заттарды (ББЗ) сандық анықтау спектрофотометриялық, титриметриялық және ЖЭСХ әдістерімен жүргізілді; микробқа қарсы әсерлері ұңғыма әдісі және ең төменгі ингибирлеуші концентрация арқылы бағаланды. Фенолдық қосылыстардың жалпы мөлшері таңқурай жемісінің қою сығындысы мен жасыл шай жапырағының сығындысы үшін тиісінше 0,60 және 10,10%, органикалық қышқылдар – 4,60 және 1,60% құрады. Таңқурай жемістерінің қою сығындысында антоциандардың жалпы мөлшері 110,0 мг/100 г болды, құрамында цианидин-3-O-софорозид басым (52,14±1,04 мг/100 г) екені анықталды. Теориялық зерттеулер көрсеткендей, ешбір антибиотик немесе антоциан төзімді грам-теріс бактериялардың барлық микробқа қарсы механизмдерін тиімді тежей алмайды. Таңқурай жемісінің қою сығындысы A. baumannii, K. pneumoniae, P. aeruginosa және E. cloacae төзімді штамдарының барлығын белсенді ингибирлейді. Бұл нәтижелер бактериялардың төзімді штамдарын тежеу үшін тек кешенді препаратты қолдану немесе таңқурай қоспаларын бірлесіп қолдану қажет екенін көрсетеді, ал дәрілік өсімдіктер оларды жасаудың «құтқару шеңбері» болып табылады және ескі микробқа қарсы препараттарды қайта қолдану мүмкіндігі бар.
Лантан және литий цирконманганитінің LaLi2 ZrMnO6 термодинамикалық қасиеттері
298,15-673 К аралығында эксперименттік динамикалық калориметрия әдісімен лантан мен литий циркон-манганиті LaLi2ZrMnO6 жылусыйымдылығының температураға тәуелділігі зерттелді. Ср°~f(T) тәуелділік қисығында 348 К температурада λ-тәрізді эффект анықталды, бұл жуық түрде II-текті фазалық ауысуға сәйкес келеді. Фазалық ауысу температурасы ескере отырып, цирконо-манганиттің жылусыйымдылығының температуралық тәуелділігінің теңдеулері алынды. Лантан мен литийдің цирконо-манганитінің есептелген стандартты жылусыйымдылық мәндері эксперименттік және есептік әдістердің қателік шегінде қанағаттанарлық сәйкестік келеді. Иондық инкременттер әдісімен зерттелген цирконо-манганиттердің стандартты энтропиясы есептелді. 298,15-673 К аралығында Ср°(T), термодинамикалық функциялар S°(T), H°(T)–H°(298,15) және Фxx(T) мәндерінің температуралық тәуелділіктері есептелді. Жасалған әдістеме негізінде LaLi2ZrMnO6 цирконманганитінің стандартты түзілу энтальпиясы – іргелі термодинамикалық константа – есептелді.
Литий металл анодының тұрақтылығын жақсарту үшін жасанды қорғаныс жабындары
Литий металын литий-металл батареяларында анод ретінде пайдалану оның жоғары сыйымдылығы мен жоғары теріс потенциалына байланысты өте тартымды, бірақ бұл металдың жоғары белсенділігі мен соның салдарынан химиялық және электрохимиялық тұрақсыздығына байланысты әлі толық қол жеткізілген жоқ. Электролитпен жанасқанда литий бетінде электролиттің ыдырау өнімдерінен тұратын қабықша (SEI) түзіледі. Әдетте, бұл пленка гетерогенді құрылымға ие, бұл оны тұрақсыз етеді және цикл кезінде ол жарылып кетеді, бұл процестер литийдің жергілікті тұнуына әкеледі – дендриттер түзіледі. Дендриттер катодқа дейін өскен кезде қысқа тұйықталу орын алуы мүмкін, содан кейін батареяның өртенуі мүмкін. Бұл мәселені шешу үшін литий анодтарын қажетті қасиеттері бар жасанды SEI-мен қаптау ұсынылды: біркелкі құрылым, жоғары иондық және төмен электронды өткізгіштік, механикалық және химиялық тұрақтылық. Мұндай жабындарды қолданудың негізгі әдістері батыру, тамшылату, пышақпен жағу арқылы қаптау, литиймен химиялық немесе электрохимиялық реакция, сондай-ақ магнетронды шашырату, атомдық және молекулалық қабаттарды тұндыру және плазманы белсендіру сияқты әдістер болып табылады. Бұл шолуда литийге әртүрлі сипаттағы жасанды қорғаныс жабындарының мысалдары, олардың құрылымы мен функционалдық ерекшеліктері қарастырылады. Сондай-ақ литий металды анодтың тұрақтылығын арттыру себептері көрсетілген және анодты осы қабықшалармен қорғау нәтижесінде алынған сипаттамалар келтірілген. Жасанды SEI құрудың әртүрлі тәсілдерін салыстыру кезінде олардың тиімділігін бағалаудағы әдістемелік мәселе анықталды және оны шешу жолы ұсынылды.
Өнеркәсіптік өндіріс қалдықтары негізінде өндірілетін белсендірілген көмірді алу технологиясы және физика-химиялық сипаттамалары
Жұмыста «Шұбаркөл көмір» АҚ арнайы кокстың өнеркәсіптік өндірісінің қалдығы болып табылатын кондициясыз ұсақ түйіршікті көміртекті фракциялардан түйіршіктелген белсендірілген көмір алу технологиясының ерекшеліктері қарастырылды. Түйіршіктеу, карбонизациялау және белсендіру әдістері мен режимдерімен қатар, арнайы кокстың өнеркәсіптік өндірісінің қалдықтары негізінде белсендірілген көмір алудың технологиялық сызбанұсқасы әзірленді. Алынған мақсатты көміртекті материалдардың физика-химиялық сипаттамалары мен құрылымын бағалау жүргізілді. Құрамында 60% кокс ұнтағы, 35% байланыстырғыш зат, 5% химиялық белсендіргіш агент бар кокс ұнтақтары негізінде түйіршіктелген және ұнтақты белсендірілген көмірлер алынды. Белсендіру үдерісінің температураға тәуелділігі анықталды. Адсорбциялық-құрылымдық талдау әдістерімен белсендірілген көмірдің құрылымы зерттелді, саңылаулардың мөлшері 2-ден 32 нм-ге дейінгі мезокеуектерді қамтитын дамыған кеуекті құрылымның болуы көрсетілді.
[BnHn]2- клозо-бораттық аниондарының оксоний туындыларын синтездеудің жаңа әдісі
Бұл жұмыста тетрабутиламмоний [B10H10]2- және [B12H12]2- аниондары тұздарының тетрагидрофуранмен, 1,4-диоксанмен және тетрагидропиранмен сулы H[BF4] және H2[SiF6] ерітінділерінің қатысуымен әрекеттесуі зерттелді. Осы реакциялар нәтижесінде клозо-декабораттық анионның ([2-B10H9O(CH2)4]-, [2-B10H9O(CH2)4О]-, [2-B10H9O(CH2)5]-) және клозо-додекабораттық анионның ([B12H11O(CH2)4]-, [B12H11O(CH2)4О]-, [B12H11O(CH2)5]-) моноалмастырылған туындылары жоғары шығыммен түзілетіні көрсетілген. [B10H10]2- анионы жағдайында әрекеттесу региоселективті түрде жүретіні және борон кластерінің экваториалды белдеуінде орынбасары бар өнімге әкелетіні дәлелденді. Экзо-полиэдрлік тетрагидропиран орынбасары бар клозо-додекабораттық анион туындысы ДМФА ортасында калий цианидімен реакция арқылы одан әрі функционализацияланды. Зерттеулер нәтижесінде циклдік орынбасардың ашылуымен, борон кластеріне пентаметилендік спейсер арқылы қосылған циано-топты қамтитын туындының түзілетінін көрсетті. Бұл қосылыс қатерлі ісіктерді ¹⁰В-нейтронды ұстау терапиясында (BNCT), сондай-ақ микробқа қарсы және вирусқа қарсы терапияда қолдануға перспективалы биологиялық белсенді бор құрамды туындыларды алу мақсатында соңғы топ арқылы одан әрі модификациялануы мүмкін. Алынған барлық туындылардың құрылысы заманауи физикалық және физика-химиялық талдау әдістерінің кешені (элементтік талдау, ИҚ-спектроскопия, көп ядролы ЯМР-спектроскопия, ESI масс-спектрометрия) арқылы расталды.
HCl ерітіндісінде болатты коррозиядан қорғау үшін мерзімі өткен Дротаверин дәрісін қолдану
Соңғы жиырма жылда ғылыми әдебиеттерде мерзімі өткен дәрілік препараттарды металдарды коррозиядан қорғау үшін қолдану мәселелері кеңінен жарыққа шықты. Бұл жұмыстың мақсаты – мерзімі өткен Дротаверин (Но-шпа) дәрісін 1 М HCl ерітіндісіндегі Ст3 көміртекті болаттың коррозия ингибиторы ретінде зерттеу. Дротаверин концентрациясы 20-80 мг/л аралығында өзгерді. Зерттеулер гравиметрия, потенциодинамикалық поляризация, импеданстық спектроскопия, сканерлеуші электронды микроскопия әдістерімен жүргізілді. Дротаверинді тежеу әсерінің гравиметриялық зерттеулері бөлме температурасында 2 және 24 сағат бойы, сондай-ақ 80°С температурада 0,5 сағат бойы жүргізіліп, 80 мг/л концентрацияда сәйкесінше 72, 82 және 96% қорғаныс әсерін (Z, %) көрсетті. Поляризациялық және импеданстық өлшемдер бойынша есептелген Z мәндері гравиметриялық анықталған мәндерге жақын болды. Электрод бетін ингибитормен толтыру дәрежесі бағаланып, Дротаверинді адсорбциясы Ленгмюр изотермасына бағынатыны көрсетілді. Есептелген адсорбцияның еркін энергиясы -29 кДж/моль-ге тең болып, препараттың болат бетіндегі физикалық адсорбциясын, химиялық адсорбцияның белгілі бір үлесімен бірге көрсетеді. Дротаверин катодтық және анодтық электродтық реакцияларды баяулатады.
Декагидрохинолонның екі изостерінің цианэтилирленуі және жаңа β-аминонитрилдердің бактерияға қарсы қасиеттерін бағалау
Антимикробтық төзімділіктің өсуіне қарсы күрес мақсатында жаңа бактерияға қарсы агенттерді іздеу аясында декагидрохинолин туындылары ерекше қызығушылық тудырады. Осы жұмыстың мақсаты – декагидрохинолонның екі изомерінің реакциялық қабілеттілігін және олардың негізінде алынған N-цианоэтилирленген туындылардың антимикробтық белсенділігін салыстырмалы зерттеу болды. Нысаналы қосылыстар аза-Михаэль реакциясы арқылы синтезделді, оның барысында стереохимияның реакциялық қабілетке әсері зерттеліп, кеңістіктік тұрғыдан қиын изомер үшін катализатор (Cu(OAc)₂) таңдалды. Антимикробтық белсенділік сұйылту әдісімен сорпа ішінде бағаланды, ал цитоуыттылық MDCK бүйрек жасуша желісінде МТТ-тест арқылы анықталды. Зерттеу нәтижелері бойынша, декагидрохинолин ядросындағы метил тобының орналасуы нуклеофильдік орталықтың кеңістіктік қолжетімділігі мен биологиялық белсенділігін айқындайтын маңызды фактор болып табылады. Изостер, N-(2’-цианоэтил)-2a-метил-4-кетодекагидрохинолин, грамоң Staphylococcus aureus штаммына қатысты таңдамалы бактерицидтік белсенділік көрсетті (МИБ = 5 мг/мл), ал оның 10-метилмен алмастырылған аналогы белсенділік көрсетпеді. Атап кету маңызды – белсенді қосылыс төмен цитоуыттылық деңгейін көрсетті (ЦТК₅₀ > 0,8 мг/мл), бұл оның нефроуыттылығының қолайлы профилін білдіреді. Алынған деректер 2-метил-4-кетодекагидрохинолин фрагментін таңдамалы бактерияға қарсы агенттерді мақсатты жобалауға арналған перспективті құрылымдық негіз ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстандағы суперконденсаторларда қолдануға арналған Ti3AlC2синтезінің перспективасын бағала
Энергияны үнемдейтін технологияларға деген сұраныстың артуымен суперконденсаторлар мен басқа да энергетикалық құрылғыларға арналған жаңа материалдарды әзірлеуге көбірек көңіл бөлінуде. MXene Ti3C2Tx өзінің ерекше электрохимиялық қасиеттерімен танымал және мұндай қосымшаларда үлкен қызығушылыққа ие. Алайда, MXene синтезінің жоғары құны оның коммерциялық өміршеңдігін шектейді, бұл MXENE прекурсорының, MAX Ti3AlC2 фазасының үнемді синтез әдістерін зерттеуге итермелейді. Бұл мақалада «Қазақстандық электролиз зауыты» АҚ және «Өскемен титан-магний комбинаты» АҚ өндіріс орындарының жергілікті шикізатын пайдалана отырып, Ti3AlC2 MAX-фазасын синтездеу әдісі ұсынылған. Жергілікті ресурстарды пайдалану өндіріс шығындарын айтарлықтай төмендетеді. Зерттеу түрлі температура шарттары мен артық алюминийдің MAX-фазасының қалыптасуына әсерін зерттейді. Процесті оңтайландыру, соның ішінде прекурсорларды қысымдау мен оларды алюминий оксиді қабатымен жабу арқылы өнімдегі Ti3AlC2 үлесі 91,2%-ға дейін жетті. Синтезделген MAX фазасынан алынған MXene Ti3C2Tx коммерциялық қол жетімді MAX фазаларынан алынған материалдармен салыстырарлық электрохимиялық өнімділікті көрсетті. Экономикалық бағалау жергілікті прекурсорлардан 1 грамм Ti3AlC2 синтезінің құны 0,22 АҚШ долларын құрайтынын көрсетті, бұл ұқсас коммерциялық материалдардан 19 есе төмен. Бұл нәтижелер ұсынылған тәсілдің экономикалық тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін растайды, оның заманауи аккумуляторларға, суперконденсаторларға және басқа да энергетикалық құрылғыларға сәйкес келетін жоғары өнімді материалдарды жасау әлеуетін көрсетеді.
Авторлық құқық (c) 2024 Авторлар https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Азулен негізіндегі донорлы-акцепторлы қосылыстардың синтезі
Қазіргі уақытта бензоидты емес ароматты көмірсутектер пайдалы электрондық қасиеттері бар жаңа материалдарды синтездеу үшін прекурсорлар ретінде кеңінен қолданылады. Атап айтқанда, ерекше дипольді құрылымы және тұрақтандырылған радикалды иондарды құру үрдісі бар альтернантты емес ароматты көмірсутекті азулен қызықты оптоэлектрондық қасиеттері бар жаңа π-конъюгацияланған жүйелерді алу үшін құрылыс элементі ретінде алдын ала анықталыну керек. Бұл мақалада азулен негізіндегі жаңа донорлы-акцепторлық қосылыстардың бағытталған синтезі және оптикалық қасиеттерін зерттеу қарастырылды. Донорлы-акцепторлық фенилкетонды азулендерін синтездеу үшін бензоилхлоридпен Li2MnCl4 қатысуымен тетрагидрофуранда бағытталған ацилдену реакциясы (С1 және С3 орындарына) негізгі саты ретінде алғаш рет қолданылғаны көрсетілді. Азуленилкетондарын малононитрилмен Кневенагель конденсациялау арқылы алынған пуш-пульді фенилдициановинилді азулендер пиридиннің қатысуымен диметилсульфоксидте оңай жүретіні (соңғы өнім шығымының жоғарылауымен) анықталды. Фенилдициановинилді азулен қосылыстарының электронды УК-көрінетін спектрлері донорлы азулен сақинасы мен акцепторлы фенилдициановинил тобы арасындағы интенсивті молекулаішілік заряд алмасуынан туындаған көрінетін аймақта (λmax = 452 және 434 нм) күшті сіңіру жолақтарын көрсетті.
Авторлық құқық (c) 2022 Авторлар https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
In silico 3,5-бис(гидроксиметил) тетрагидро-4H-пиран-4-онның жаңа туындыларының дәрілік қосылыстарға ұқсастығын, биологиялық белсенділігін және уыттылығын болжау
Мақалада биоинформатикалық әдістерді пайдалана отырып, 3,5-бис(гидроксиметил)тетрагидро-4H-пиран-4-онның 8 жаңа туындысы үшін дәрілік қосылыстармен ұқсастықты, биологиялық белсенділікті және уыттылықты болжау нәтижелері ұсынылған. Зерттелетін қосылыстардың физика-химиялық және фармакокинетикалық параметрлері анықталды, биологиялық белсенділікке in silico скринингі және олардың уыттылығын болжау жүргізілді. Физика-химиялық және фармакокинетикалық параметрлерді бағалау Molinspiration Cheminformatics сервисінің көмегімен жүргізілді. Зерттелген 1-11 қосылыстары дәрілік қосылыстар үшін Липинский ережесіне сәйкес келеді. Molinspiration болжамына сәйкес, 4 қосылыс биологиялық белсенділікті фермент ингибиторы және G ақуызымен байланысқан рецепторлардың лигандасы ретінде көрсетеді. 6 қосылыс иондық канал модуляторының белсенділігін көрсетеді. PASS бағдарламасындағы виртуалды скрининг диабетке қарсы белсенділігі (1–3, 5–8) және фобтық бұзылулар мен деменцияны емдеу саласындағы белсенділігі бар қосылыстарды анықтады (1–5, 7, 8, 11). ProTox-II LD50-де есептелген QSAR болжамының нәтижесінде 10 қосылыс 6 классқа жатады, 1-3, 5 және 8 қосылыстар уыттылықтың 5-класына, 6 және 9 қосылыстары 4 классқа жатады. 4 қосылыс 3 классқа жатады. 1–9 қосылыстары ProTox-II модельдерінде көрсетілген уыттылық түрлерін көрсетпейді. 10 және 11 қосылыстар канцерогенді болуы мүмкін.
Желатиннің композициялық үлдірлерінің құрылымдық- механикалық қасиеттері
Желатиннің хитозан, лимон қышқылы және L-глутамин қышқылы қатысында түзілген үлдірлерінің беріктік, серпімділік модулі және деформациялық қасиеттері зерттелді. Зерттеу нәтижелері бойынша желатин негізіндегі үлдірлерге хитозанды, лимон және L-глутамин қышқылдарын енгізу желатин үлдірінің беріктігін және серпімділік модулін арттыратындығы байқалды. Желатин - хитозан, желатин - лимон қышқылы және желатин - L-глутамин қышқылы жүйелеріне рН әсерін бақылау, олардың осы ортадағы өзгерістері жайлы мағлұмат береді. Зерттеуде қарастырылған жүйелерден желатиннің L-глутамин қышқылымен тігілуінде төмен рН мәндерінде берік құрылым түзіп, асқазанның қышқыл ортасының шарттарына төзетіндігін, ал сілтілік ортада осы жүйенің құрылымдық- механикалық сипаттамалары кеміп, ішек фазасында инкапсуляцияланған инсулиннің босап шығуына қолайлы жағдай тудырады деп болжалды. Модельді асқазан ішек жолы ортасының рН мәндеріндегі үлдірлердің физика-химиялық, құрылымдық-механикалық өзгерістері инфрақызыл спектроскопия әдісімен нақтыланды. Үлдірлердің әр түрлі рН (pH = 1,0; 4,01; 6,86; 9,18) орталарындағы инфрақызыл спектрлерінде С-Н, С-ОН, С=O, C-N, N-H, СН(NH2), CH2OH топтар жолақтарының байқалуы молекулааралық сутектік байланыстардың жоғарылауымен және ассоциативтік құрылымдардың түзілуімен байланысты.
Қазақстандағы күріш өндірісі қалдықтарынан алынған микрокристалды целлюлозаның салыстырмалы сипаттамасы
Қайта жаңартылатын биоресурстарды тиімді өңдеу әдістерін әзірлеу мен құнды материалдарды бөліп алу ғылым мен өндірістің ең басты міндеттеріне жатады. Бұл жұмыста Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында (Қызылорда облысы және Алматы облысы), өсірілген күріш қауызынан (RH) органосольвенттік тотықтыру әдісіменалынған микрокристалды целлюлозаның (МСС) тиімді гидромодулі және физико-химиялық қасиеттері анықталып, МСС-ның шығымы мен сапалық көрсеткіштері шикізат өсірілген аймақтың климаттық, географиялық ерекшеліктеріне тәуелді болатындығы зерттелді. Бақанас күріш қауызынан (B-RH) алынған МСС-ның тиімді гидромодулі 1:12 г/мл, шығымы 45.0%-ға тең болса, Қызылорда күріш қауызынан (K-RH) алынған МСС үшін тиімді гидромодуль 1:10 г/мл,шығымы 52.58%-ға тең болатындығы анықталды. Органосольвенттік тотықтыру барысында, таңдалған әдіс шикізатты қосымша өңдеуді қажет етпейтіндігі, делигнификациялауға 120 минут уақыт жұмсалатындығы анықталып, МСС-ның шығымы сілтілік жолмен алынатын целлюлозаға қарағанда 15-18%-ға жоғары болатындығы белгілі болды. Яғни, целлюлоза талшықтарын алуда күріш қауызы жоғары сұранысқа ие балама шикізат көзі екендігі және МСС алуда органосольвенттік әдісті қолдану, экономикалық және экологиялық жағынан тиімді болатындығы белгілі болды.
Пирротин Fe1-xS құрамындағы микроқоспалар таралуының механикалық гомогенизация параметрлеріне тәуелділігі
Бұл жұмыста құрамында 24 элемент (Co, Ni, Cu, Zn, As, Se, Mo, Ru, Rh, Pd, Ag, Cd, In, Sn, Sb, Te, W, Re, Os, Ir, Pt, Au, Pb, Bi) бар пирротин матрицасы Fe0,91S негізінде лазерлі абляция және индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия (ЛА-ИСП-МС) әдісінде қолдануға арналған синтезделген сульфидті стандарттардың нәтижелері ұсынылған. Негізгі назар механикалық ұнтақтау ұзақтығы, өлшеу кезінде лазерлік сәуле диаметрі және қоспалардың бастапқы концентрациясы сияқты параметрлердің материалдағы микроэлементтер таралуына әсерін зерттеуге аударылды. Нәтижелер көрсеткендей, 120 мин ұнтақтау және лазерлік сәуленің 80 мкм диаметрін қолдану арқылы салыстырмалы стандартты ауытқу (RSD) мәндерін 10% деңгейінде ұстап тұруға болады, бұл көптеген элементтер үшін ұсыныстарға сәйкес келеді. Қоспалардың жоғары концентрацияларында көптеген элементтер үшін RSD төмендейді, материалдың гетерогенді болады. Ал қоспалардың төмен концентрацияларында материалдың құрамдық біртектілігі жақсарады. Нәтижелер аналитикалық дәлдік пен қайталануды жақсарту үшін механикалық гомогенизацияның тиімділігін көрсетеді, бұл геохимия мен материалтануда күрделі сульфидті материалдарды талдау үшін осындай стандарттарды перспективті етеді.
Қысқаша шолу: Бензофуроксан және фуроксан туындыларының синтезі және биологиялық белсенділігіндегі жетістіктер
Бензофуроксан мен фуроксан туындылары азот тотығының (NO) донорлары ретінде белгілі гетероциклді қосылыстар болып табылады. NO бөлу қабілетінің арқасында бұл қосылыстар антимикробтық, вирусқа және ісікке қарсы белсенділіктерімен ғылыми қызығушылық тудырып отыр. Сонымен қатар, оларды жүрек-қан тамырлары, асқазан-ішек және нейродегенеративті ауруларды емдеуде қолдану мүмкіндігі олардың фармакологиялық маңыздылығын арттыра түсуде. Бұл қосылыстарға қатысты зерттеулер санының артуы олардың химиялық қасиеттері мен биологиялық әлеуетіне байланысты соңғы ғылыми жетістіктерді жүйелеуді қажет етеді. Осы қысқаша шолудың мақсаты – бензофуроксан мен фуроксан туындыларының синтезі мен биологиялық белсенділігіне қатысты заманауи деректерді жинақтап ұсыну. Шолу бензол сақинасын құруға емес, бүйірлік тізбектердегі функционалдық топтардың реакциялық қабілетіне және гибридті молекулаларды жобалауға баса назар аударады. Дәрілік заттарға ұқсас қосылыстардың мысалдары мен олардың биологиялық қасиеттері келтірілген. Сонымен қатар, бұл шолу осы гетероциклдерді күрделі молекулалық құрылымдарға енгізу және тиімді әрі бақыланатын NO бөле алатын жаңа донорларды әзірлеу бағытындағы ғылыми ізденістерді сипаттайды.
Дифениланилин-азуленді со-олигомерлердің синтезі, электрондық және эмиссиялық спектроскопиясы
Функционалды материалдарды құрудың жаңа стратегиялары органикалық өрістік транзисторлар (OFETs), органикалық жарық шығаратын диодтар (OLED), бояғышпен сезімтал органикалық күн батареялары (DSSC) және т.б. сияқты оптоэлектрондық құрылғыларды одан әрі дамыту үшін үлкен қызығушылық тудырады. Зерттеудің бұл желісінде зерттеулер өнімділік пен морфологияны оңтайландыру үшін материалдардың электрондық құрылымын дәл баптай алатын әртүрлі құрылыс блоктарын қолдануға бағытталған. Бүгінгі таңда құрылыс блоктарының ең тиімді молекулалары азулендер сияқты ароматты көмірсутектер болып табылады.Бұл жұмыста Сузуки–Мияура кросс-байланысу реакциясы арқылы жоғары шығыммен сызықтық және тармақталған құрылымға ие жаңа конъюгацияланған дифениланилин-азуленді со-олигомерлер синтезделді. Алынған со-олигомерлер 400–700 нм диапазонында көрінетін жарықты сіңіру және шығару қабілетімен ерекшеленеді. Мұндай бірегей фотофизикалық қасиеттер, атап айтқанда, жасыл және қызғылт сары фотолюминесценцияның қарқынды сәулеленуі, дифениланилин топтарының электронды донорлық қасиеттерінің және азуленнің электрондық құрылымын, атап айтқанда, HOMO–LUMO орбиталарының деңгейлері мен энергетикалық саңылауларын айтарлықтай өзгерте отырып, π-конъюгацияның кеңеюінің нәтижесінде пайда болатындығы көрсетілді. Алынған нәтижелер дифениланилин-азулендер негізіндегі жаңа конъюгацияланған со-олигомерлер сериясын оптоэлектрондық және фотондық құрылғылар үшін құрастырудың рационалды тәсілін қамтамасыз етеді
Мұнайдағы су модельді эмульсияларын көмір ұшпа күлінің бөлшектерімен термиялық өңдеу
Мұнай өнеркәсібіндегі негізгі мәселелердің бірі — тұрақты мұнай эмульсияларының түзілуі, олар су фазасында еріген бейорганикалық тұздар салдарынан жабдықтар мен құбырлардың коррозиясын тудырады. Бұл зерттеуде көмір ұшпа күлінің модельді мұнай эмульсияларына әсері қарастырылды. Модельді эмульсиялар Қызылорда және Атырау облыстарынан алынған шикі мұнай үлгілері негізінде дайындалды. 60°C температурадағы термиялық деэмульсиялау төмен сусыздану дәрежесін көрсетті — 50% су-мұнай эмульсиясынан тек 16% су бөлінді. Мұнай эмульсияларын бөлу тиімділігі микротолқынды өңдеу әдісінде жоғары болды. Ең жоғары сусыздану дәрежесі Атырау мұнайының эмульсиясында байқалды — 700 Вт микротолқынды қуатта 1% күл концентрациясы бар 50% эмульсия үшін 155 секундтан кейін 75%-ға жетті, ал Қызылорда кен орнының эмульсиясы үшін сусыздану деңгейі 50% болды. Деэмульсиялау тиімділігіндегі бұл айырмашылық шикі мұнай үлгілерінің құрамына байланысты. Микротолқынды өңдеу әдісі мен көмір ұшпа күлін қолдану арқылы су/мұнай эмульсияларын қысқа уақыт ішінде бөлуге болатыны дәлелденді.